Makine Teknolojilerinin; gelişen, değişen ve ilerleyen bir dünyada yerinde sayması gibi bir durumda bulunması olamaz. Gelişen ve değişen bir dünyada bilgilerin sürekli güncelleşmesi ve yapılan işlemlerin mesleki eğitimde yeniden ele alınarak incelenmesi ve geliştirilmesi gerekmektedir. Bu gelişmelere paralel olarak sektörün ihtiyacı ve ara elemandan beklenen bilgi ve becerilerin sizlere verilebilmesi ve sektörde aranılan bir eleman olabilmeleri; bireylerin gelişmesine ve öğrendiklerini uygulamalarına bağlıdır. Bugün birçok sektörde kullanılan makineler ve elemanları imalat sektörünün bir ürünüdür. Bu sektörler içerisinde kullanılan makine elemanlarından yayların kullanım amaçları farklı farklıdır. Örneğin; otomobil ve birçok makinede titreşim ve darbeleri almada (amortisör yayları v.b.), sadece darbeleri önlemede ( tampon yayları v.b.), makine parçalarını aynı konumda tutmada (kalıp ve supap yayları v.b.), bir hareket meydana getirmede (saat zemberek yayları v.b.) kullanılan yaylar, torna tezgahında veya özel yay sarma tezgahlarında sarılarak kullanıma sunulurlar. Ayrıca yapılacak iş parçalarının hassas ve hızlı olarak işlenebilmesi için penslere bağlanarak tornalanması gerekir. Bu sayede zamandan ve işgücünden tasarruf edilir. Bununla beraber, makine sektöründe ucuz ve kaliteli mal satarak pazar payında istenilen konumda olunması sağlanacaktır. Bu amaçla elinizdeki modülle sizin daha önceki bilgi ve becerilerinize ilave olarak, Torna tezgahında yay sarma, İş parçaların penslere bağlanarak tornalanması, konularında bilgi kazandırmayı amaçlamaktır.

1. TORNADA YAY SARMA
1.1. Yaylar
Üzerine etki eden çekme ve basma kuvvetini depo eden, kuvvet kalktığında depo ettiği
enerjiyi aynen ileten makine elemanına yay denir.
1.1.1. Çeşitleri
* Basma yaylar
* Çekme yaylar
* Burulma yaylar
* Disk yaylar
* Spiral yaylar
* Yaprak yaylar

Yay ve elemanları;
d=Tel çapı (mm)
di=İç çap (mm)
do=Ortalama çap (mm)
da=Dış çap (mm)
h=Yay adımı (mm)
L=Yay boyu (mm)
a=Halka boyu (mm)
b=Sarılmadan önceki tel boyu (mm)
n=Yay halka sayısı (mm)
k=Genleşme katsayısı

Yay Hesabında Kullanılan Formüller
Bir Halka Boyu- a=√(do*П)²+h²
Tam Tel Boyu – b=a*n
Gevşeme Miktarı- g=di*h*k
Sarılan Yay Boyu- L=n*h
Örnek; Çapı 3 mm olan, 5 mm adımlı ve 40 halka bulunan bir yayın iç çapı 20 mm,
genleşme katsayısı 0,03 olduğuna göre;
a)-Halka boyunu, b)-Tam tel boyunu,
c)-Gevşeme miktarını, d)-Sarılan yay boyunu, bulunuz?
Cevap; Verilenler İstenenler
d=3 mm a=?
k=0,03 b=?
h=5 mm g=?
n=40 L=?
di=20 mm
a)-Halka boyu
a=√(do*П)²+h² do=di+d
a=√(23*3,14)²+5² do=20+3
a=√5240,728 do=23mm
a=72,4mm,
b)-Yay sarılmadan önce kullanılacak tel boyu,
b=a*n b=72,4*40 b=2896 mm
c)-Yay sarıldıktan sonraki gevşeme miktarı,
g=di*h*k g=20*5*0,03 g=3 mm
d)-Yay sarıldıktan sonra istenilen yay boyu,
L=n*h L=40*5 L=200 mm’dir

1.2. Malafa Hazırlanması
Üzerine çeşitli iş parçalarının bağlanıp kolay ve daha hızlı işlenebilmesini sağlayan,
yataklama görevi gören, silindirik şeklinde, üzerinde kademeleri olan makine elemanına
malafa denir.
Torna tezgahında yayların sarılabilmesi için sarılacak yaya göre malafaların
hesaplanarak bulunması gerekir. Bulunan malafa çapı işlenerek veya hazır halde varsa torna
tezgahına bağlayarak üzerine yayın sarılması gerekir.
Malafa çapı, yay çapının hesaplanmasında kullanılan formüllerle beraber hesaplanır.
Mç = di-g Mç = Malafa çapı
di = Sarılacak yayın iç çapı
g =Yayın gevşeme miktarı
Örnek; İç çapı 20 mm ve yayın gevşeme miktarı 3mm olan yayın sarılacağı malafa
çapını bulunuz?
Cevap; Verilenler İstenen
di = 20 mm Mç =?
g = 3 mm
Mç = di-g Mç = 20-3 Mç = 17 mm
Mç=17 mm çapında malafa hazırlanarak torna tezgahına bağlanır ve üzerine yay sarılır.

1.2.1. Yay Çapına Göre Malafa Seçilmesi veya Tornalanması Sarılacak yay çapına göre malafa çapı hesaplanarak bulunur. Hesaplama sonucunda
istenilen çapta malafa hazır olarak varsa torna tezgahına bağlanarak yay sarılır. Eğer hesaplanan çapa uygun malafa yoksa malafa malzemesi torna tezgahında
silindirik işlenerek hazır hale getirilir. Hazırlanan malafanın bir ucuna yay telinin çapı genişliğinde merkezden delik delinir. Delinen delik, malafa aynaya bağlandığında dışarıda kalacak mesafede olmalıdır.

Malafanın torna tezgahında işlenmesi

1.2.2. Malafanın Tornaya Bağlanması
Malafa silindirik şeklinde bir mil olduğu için, ayna punta arasına bağlanarak yay sarılır. Malafanın üzerinde delik delinen kısmı ayna tarafına gelecek şekilde, diğer ucu gezer puntanın konik ucuna gelecek şekilde bağlanmalıdır. Bağlama esnasında emniyet kurallarına uyulması, gezer punta tarafına
yataklandırılacak malafanın punta deliğinin merkezde delinmiş olması gerekir. Punta deliği merkezden kaçık ise malafa dönerken salgı yapabilir.

Malafanın tornaya bağlanması

1.3.3. Devir ve İlerlemenin Ayarlanması
Tezgah devri düşük devire ayarlanır. Arabanın ilerlemesi, vida çekme işleminde olduğu gibi yayın adımına göre, tezgah üzerindeki tablodan ayarlanır (çekme yaylarında yayın adımı telin çapına eşittir). Yay çekme işlemine başlamadan önce tezgahın makas kolunun kavratılması gerekir.
1.4. Yayın Sarılması
Yukarıdaki işlemler tamamlandıktan sonra tezgah çalıştırılır. Makas kavratılarak sol vida çeker gibi yay, soldan sağa doğru veya ayna tarafından gezer punta tarafına doğru,yay adımına göre sarılır. Sarım işlemi bittikten sonra makas yukarı alınır, tezgah durdurulur.
Ayna bir tur ters yönde döndürülerek yayın gerginliği giderilir. Yayın yerinden hızlı bir
şekilde çıkması önlenir.

1.4.1. Sarılan Yayın Kesilerek Malafadan Çıkarılması
Sarılan yayın gerginliği alındıktan sonra istenilen yay boyu ölçüsünde uygun yerinden taşla, eğe, keski veya pense yardımıyla tel kesilir.
Kesilen yayı malafadan çıkarmak için gezer punta boşa alınarak punta geriye doğru çekilir. Malafa deliğine takılan telin ucu düzeltilerek tel delikten çıkarılır. Yay malafanın üzerinden çekilerek çıkartılır. Uç kısımları basit ayaklı zımpara taşında düzeltilerek yay kullanıma hazır hale getirilir

1.4.2. Güvenlik Tedbirleri
* Malafa aynaya ve gezer puntaya sıkı ve emniyetli bir şekilde bağlanmalıdır.
* Ağaç takozlar kalemliğe doğru bağlanmalı; yay sarma esnasında tel takozla arasından çıkarak tehlikeye yol açabilir.
* Yay telinin malafadan çıkarak bir kazaya sebebiyet vermemesi için malafa üzerine delinecek delik büyük delinmemeli ve tel geçtikten sonra uç kısmı biraz
kıvrılmalıdır.
* Yay gergin durumda iken yay teli kesilmemeli, aksi halde önemli yaralanmalar sebep olur. Yayın gerginliği alındıktan sonra kesilmelidir.
* Yayı malafadan çıkarırken dikkatli olunmalı, yavaş ve dikkatlice çıkarılmalıdır.
* Yayın alın kısımları basit ayaklı zımpara taşında düzeltilirken, dikkat edilme kurallara uygun taşlanmalıdır.