Genel olarak titreşim ve sarsıntıları azaltmak (otomobil amortisör yayları,...),
Darbeleri önlemek (tampon yayları,...),
Makine parçalarını aynı konumda tutmak (bileşik,kalıplar, sübaplar,...),
Kuvvet ölçmek (dinamometre),
Kuvvetlerin sınırlanması (emniyet,valfleri, presler,...)
Hareket meydana getirmek (saat zemberekleri, kurulan oyuncaklar, vb.) gibi amaçlar için kullanılırlar. Bir Yaydan İstenen İlk Özellik Nedir?
Her şeyden önce yaylar, deformasyona uğradıklarında mekanik enerji biriktirmek için kullanılan elemanlardır.
Bu sebeple iyi bir yay önemli derecede deformasyona uğrayabilmeli ve herhangi bir boyutsal değişime uğramadan denge haline dönebilmelidir
Kullanım Alanlarına Göre
Yay Çeşitlerini Tanıyalım…
Baskı Yayları
Baskı yayları sıkıştırma yoluyla enerji depolama, yük (kuvvet) sağlama veya basınca yönelik kuvvetlere karşı koyma amacı ile kullanılır. Sanayide en çok kullanılan tipi ise yuvarlak telden, uçları kapalı olarak sarılmış, iki kenarı birbirine paralel olanıdır.
Çekme Yayları (Kapalı Yaylar)
Çalışma şekli çekmeye karşı direnç gösteren bu yaylar, genel olarak sarımları kapalı şekilde üretilir.
Kurma Yaylar
Kurma yayları genellikle miller için hareket verici eleman olarak kullanılır, açısal yönde yada kurma yönünde enerjiyi depolayan, yay kollarından birinin yay gövdesi etrafında dönmesi ile çalışır.
Kurma yaylar(torsiyon yaylar) dönme ve burulma doğrultusunda uygulanan kuvvetlere direnç gösterirler.Yay uçları birçok formda olabilir.Bunlar kısa kanca,düz ofset, reze, düz torsiyon, duble torsiyon olarak yapılmaktadır.
Koruyucu Yaylar
Yay ürün yelpazesinde bu gruptaki ürünler Teleskobik yay olarak da anılmaktadır. Kullanım yerleri talaşlı imalat makine ekipmanlarındadır. Sonsuz vida, piston ve millerin; metal talaşlarından ve korozif ortamdan arındırılması amacı ile imal edilmektedir.
Disk Yaylar
Disk yaylar çok kısa çalışma kurslarında yüksek kuvvetlere direnç sağlamak için tasarlanırlar. Çok kısa yay boyuna sahip bu yayların avantajı basıldıklarında az hareketle çok yüksek güç üretmeleridir.
Disk yaylar özel bir malzeme olan krom vanadyum çeliği üretilirler. Ayrıca paslanmaz çeliklerinden de üretim yapılmaktadır.
Rezistans Yayları
Isıtma amaçlı kullanılan rezistans yayları özel bir malzeme olan rezistans telinden üretilmektedir. Rezistans yayları genellikle kurutma fırınları ve tav fırınlarında seramiklerin üzerine sarılı olarak kullanırlar.
Kelepçe Yayları
Ağırlıklı olarak beyaz eşya sektöründe, otomotiv sektöründe, klima cihazlarında, pompalarda ve özel makine sanayi ürünlerinde kullanılırlar.
Pim Yaylar
Birbirine geçmeli, basit monte ve de-monte olması istenen sistemler, ekipmanlar için ideal bir mekanizmadır.
Supap Yayları
Üretimi en zor yaylar arasındadır. Supap yaylarına hassas ısıl işlem, boy çöktürme, shot peening(celik bilyalı dövme) işlemlerini uygular,
Pil Yayları
Genellikle literatürde pil yayları olarak anılan bu yaylar, pil yatak yayları veya pil temas yayları, bazen de pil baskı yayları olarak anılmaktadır.
Keçe Yayları
Keçe yayları otomotiv yedek parça sektöründe sızdırmazlık elemanı olarak kullanılırlar.
Segman Yayları
İki demir aksamın birbirine değmesini engellemek, boşlukları doldurmak, bağlantısını sağlamak amacıyla yapılan bir metal parçası olan segman yay burç elamanına yardımcı olarak mekanik mafsal görevi görür.
Kupilya Yayları
Kupilya yayları; bağlantı elemanlarını kilitlemek veya titreşim ve benzeri durumlarda gevşemesini önlemek amacıyla kullanılan sabitleme, kilitleme yayı.
Hidrolik Kalın Yaylar
Traktör sektöründe tek başına yedek parça olarak kullanılan Hidrolik kalın yayların üretimini yüksek kalitede yapmaktadır.
Mandal Yayları
Evlerimizde kullandığımız ev tipi mandal yaylarının yanı sıra sanayi tipi özel, hassas mandal yayları da üretilmektedir.
Yay Malzemesinin Özellikleri Nasıl Olmalıdır?
Yayın herhangi bir yük altında elastik alanda şekil değişikliği yapabilme ve yükün kaldırılması ile eski haline gelebilme özelliğine sahip olması istenir.
Bu noktada, yayın yapımında kullanılan malzemenin yaylanabilme özelliği önem kazanır.
Yaylar için çelik seçiminde göz önünde tutulması gereken önemli üç öğe vardır.
İstenilen dayanma direncini artırabilmek için mekanik özellikler
Mekanik özellikleri verecek yapıyı sağlayabilmek için kimyasal özellikler
Yorulma kesitini yüksek tutmak için gerekli olan yüzey düzgünlüğüdür
Ayrıca yay malzemesinin şu özelliklere de sahip olması istenir;
Yüksek elastik sınırı eğer elastik sınırı belli değilse yüksek akma sınırı; faydalanılabilecek geniş bir elastik şekil değiştirme bölgesi bakımından olmalıdır,
Yüksek zaman mukavemeti ve sürekli mukavemet değerleri; özgül titreşimlerin ve aşırı yüklerin karşılanması için,
Yüksek uzama ve bükülme özelliği ; su verip sertleştirme işleminden önceki soğuk şekil vermeyi mümkün kılacak yeterli plastik şekil değiştirme özelliği bakımından, örneğin yayların sarılması ve bükülmesi gibi…,
Bu özellikler çeliklerde C yüzdesi ve Si, Cr, Mn ve V gibi alaşım elamanları ile sağlanır.
Yay Çelikleri Nelerdir?
ØYüksek karbonlu yay çelikleri,
ØAlaşımlı yay çelikleri,
ØPaslanmaz yay çelikleri,
ØBakır alaşımları
ØNikel alaşımlarıdır.
Yüksek karbonlu yay çelikleri
Genel amaçlı çalışmalar için bu yay çelikleri yay tasarımcıları için en iyi seçimdir. Yay telleri sıcak hadde çubuklarından, karbür kalıplardan soğuk çekilerek üretilirler. Böylece istenen boyut, yüzey düzgünlüğü, boyut hassasiyeti ve mekanik özellikler elde edilir.
Ayrıca yayların performansları kullanılan malzemenin mekanik özellikleri ile malzemeye uygulanan tavlama, soğuk çekme, ön temperleme gibi ısıl işlemler sonucu kazanılan özelliklere de bağlıdır.
2 mm’ den daha az boyutlardaki yaylar için standartta verilen SAE J271 özel kalite soğuk çekilmiş karbon çeliği en mukavemetli olanıdır.Tel toleranslarının sınırlı olduğu ve yüksek gerilimlerin bulunduğu yerlerde kullanılırlar.
Bu gruptaki bazı çelikler Zn veya Al–Zn ile ön çekme uygulanarak elde edilir. Bunlar normal şartlarda yeterli korozyon korumasına sahiptir. Aksi takdirde korozyon koruması için bazı işlemlerin yapılması gerekecektir.
Yağda temperlenmiş SAE J316 karbon çeliklerinde ise temperleme sonucu elde edilen martenzitik yapı sabit veya değişken yükler karşısında yumuşama yani gevşemeye karşı daha dirençlidir. Bu çelikler hassas şekil vermeye de daha uygundur.
Bu gruptaki J113 soğuk çekilmiş teller, yağda temperlenen J316 çeliğinden daha fazla deformasyona dayanırlar. Ayrıca soğuk çekilmiş teller, statik yükler, düşük gerilimler ve gerilme tekrarının az olduğu yerlerde kullanılırlar.
Alaşımlı Yay Çelikleri
Yay malzemelerinin diğer bir grubu da düşük alaşımlı veya ön sertleştirilmiş ve temperlenmiş karbon çelikleridir. Bu malzemeler tavlanarak çekilir ve daha sonra yüksek mukavemet elde etmek için tel üreticileri tarafından sertleştirilir.
Bunlar 2 mm boyutun üzerindeki soğuk çekilmiş malzemelerden daha mukavemetlidir. Bu malzemelerin mekanik özellikleri sertleştirme prosesinde elde edilir.
Düşük alaşımlı veya ön sertleştirme yapılmış ve temperlenmiş karbon çelikleri mükemmel statik ve dinamik özelliklere sahiptir.230 °C’ ye kadar ki sıcaklıklarda çalışabilirler. Fakat yüzey işlem görmez ise kolayca aşınabilir.
Si–Cr ( J157 ) veya Cr–V en yaygın kullanılanlar arasındadır.
Paslanmaz Yay Çelikleri
Paslanmaz yay çelikleri, korozyona dayanıklı, şekil değiştirme kabiliyeti yüksek olan çeliklerdir ve normal yay çeliklerine göre daha yaygın kullanılırlar. Bu çelikler içerisinde en az %16 Cr ve %6,5 Ni bulunmaktadır.
Ayrıca bu çelikler soğuk şekillendirme ve ısıl işleme tabi tutulan çeliklerdir. Paslanmaz çeliklerinin mekanik özelliklerine ve korozyon direncine göre çok değişik çeşitleri vardır.
Bakır Alaşımlı Yay Malzemeleri
Bakır alaşımlı yay malzemeleri yüksek elektrik ve ısı geçirgenliği istenen ve çok iyi atmosferik direnç gerektiren yerlerde kullanılır. Yay üretiminde Tablo 1’ de verilen üç adet alaşım yer alır. Bunlar fosfor bronzu, berilyum bakır ve pirinçtir.
Fosfor bronzu ve pirinç malzemeler mekanik özelliklerini soğuk çekim işleminden kazanır. İçerisinde yüksek miktarda kalay bulunan fosfor bronzunun çekme mukavemeti oldukça yüksek ve elektrik iletkenliği iyidir. Bu sebeple en yaygın kullanılan bakır alaşımıdır.
Nikel Alaşımlı Yay Malzemeleri
İçerisinde %75 Ni ve %16 Cr bulunan UNS N06600 malzemelerin yüksek sıcaklıklarda oksidasyon dirençleri ve mukavemetleri oldukça iyidir. Soğuk çekildiklerinde çekme mukavemetleri de oldukça yükselir.
Bir Cu–Ni alaşımı olan UNS N04400 ise yüksek mukavemete ve sünekliğe sahip olmakla birlikte asit ve alkalilere dirençlidir. Özellikle deniz suyu gibi tuzlu su ortamlarına ve hafif yüklemelere karşı çok ideal bir malzemedir.
Sonuç Olarak…,
Yay üretiminde ;
Yayın maruz kalacağı yükler ve kullanıldığı alan dikkate alınarak malzeme seçimi yapılmalıdır.
Bu işlem sırasında seçilen malzemenin dayanımının yanı sıra piyasada bulunabilirliği ve maliyeti de ön planda tutulmalıdır.
|